جمعه 5 خرداد 1385

[عمومی , ]

شجریان
از زبان فریدون مشیری
وقتی تنهاست
با قناری ها می خواند
صدایش از اینجا تا آنجاست!

یكی از سالهای دهه چهل، روزی در اداره رادیو، دوست شاعرم هوشنگ ابتهاج كه سرپرست واحد تولید موسیقی بود گفت : «امروز بدیع زاده (خواننده ی معروف قدیمی) سرزده وارد اتاق شد و با شگفتی و حیرت گفت : در اتاق شورای موسیقی جوانی آمده آواز می خواند. صدایش از اینجا تا اینجای پیانو است و با دستش فاصله ای در حدود سه چهار اكتاو را نشان داد!

ما همه تعجب كردیم و منتظر ماندیم. چندی بعد جسته و گریخته خبرهایی درباره ی پخش آواز این خواننده ی جوان می شنیدیم و مشتاق دیدارش بودیم. می گفتند نامش سیاوش بیدكانی است. بالاخره روزی توفیق دیدارش در واحد موسیقی دست داد و دیدیم هنرمندی است كه از خراسان برخاسته تا آفاق آواز این سرزمین را چون خورشید خاوری گرم و روشن كند.

بسیار محجوب و متواضع، نازنین و صمیمی، با چهره ای كه همواره از نخستین تحسین ها سرخ می شد و سرخ می ماند و با انگشتان هیجان زده ای دائما قطره های عرق شوق و شرم را از گونه و چانه اش پاك می كرد. نسبت به استادان و پیش كسوتان بی نهایت فروتن بود و در عین حال آن غرور خاص خراسانی ها هم در برق چشمانش می درخشید. محمدرضا شجریان – كه ابتدا در واحد موسیقی با نام "سیاوش" آغاز به كار كرد- می توان گفت محیط آنجا و قدردانی و محبت استادان را بهترین جا برای نشو و نما و پیشرفت خویش یافت و چنین هم بود.

هر روز شجریان را در واحد تولید موسیقی در اتاقی می دیدم كه تنها پای دستگاهی می نشست و به صفحات آواز خوانندگان قدیمی مثل قمر، ظلی، تاج، طاهرزاده و ادیب گوش می داد. بعضی از آن صفحات صدای پاك و روشنی نداشتند و با خش خش بسیار همراه بودند، اما شجریان برای اینكه جزئیات حالات همان صدای ضعیف و دور را خوب تر بشنود و درك كند گوشش را تا نزدیك صفحه پایین می آورد و من شاهد بودم كه تا چند ساعت به همان حالت صفحه را دوباره و دوباره گوش می داد و این كار را چندماه ادامه داد و من از شوق یادگیری و همت و پشتكار او حیرت می كردم. مثل اینكه او هرگز از آموختن و تحقیق و پژوهش خسته نمی شد.

بتدریج كه برنامه ی گلهای تازه ضبط و پخش می شد این توفیق را داشتم كه هنگام ضبط آن برنامه ها در اتاق فرمان باشم و بركار درست خوانده شدن شعر نظارت كنم. این ارتباط دائمی باعث شد كه بین من و شجریان انس و الفتی عمیق بوجود آمد. شجریان به سرعت می شكفت. می درخشید و جان های تشنه موسیقی خوب و آواز دلنشین را گرم و روشن می كرد و چنگ در تار و پود دلها می افكند.

یكی از نخستین برنامه های بسیار موفق شجریان اجرای راست پنجگاه بود و چندی بعد اجرای دستگاه نوا. این دو دستگاه بخاطر پیچیدگی ها و دشواری هایی كه دارند كمتر مورد توجه و بهره گیری بوده اند. یعنی آنقدر كه خوانندگان و نوازندگان ، دستگاه های همایون و سه گاه و ماهور و شور و آوازهای دشتی و بیات ترك و افشاری می خواندند و می نواختند، به این دو دستگاه دشوار نمی پرداختند. راست پنجگاهی كه محمدرضا شجریان، محمدرضا لطفی و ناصر فرهنگ فر اجرا كردند حدود 45 دقیقه است و برای آنها كه علاقه به موسیقی و ظرافت های خاص آن دارند بسیار دلپذیر و شنیدنی است؛ تا انجا كه یكی از دوستداران موسیقی كلاسیك و مخالفان سرسخت موسیقی ایرانی روزی گفت :«این راست پنجگاه را در سكوت دلخواه و خلوص محض چنان كه تو خواسته بودی شنیدم. مثل یك سرگذشت بود، مثل یك زندگی رنگارنگ بود …»

... در سفری به خراسان چنین پیش آمد كه شجریان و من از راه هراز عازم مشهد شدیم و قرار بود در گرگان به محمدرضا لطفی، استاد تار و گروهش كه می خواستند برنامه ای در مشهد اجرا كنند بپیوندیم .از تهران كه راه افتادیم شجریان رانندگی می كرد و من دركنارش موسیقی می شنیدم. پس از پیمودن مقداری از راه و سخن گفتن از هر دری، شجریان نوار تازه ای را كه از مصر برایش فرستاده بودند در دستگاه پخش اتومبیل گذاشت تا به اتفاق بشنویم. خوش آوازی به بانگ بلند قرآن می خواند و پس از قرائت هر آیه فریاد از مرد و زن برمی خواست، زیرا كه معنای سخن را می فهمیدند. شیوه ی قرائت او ظاهرا به شیوه ی الازهر معروف است . نوار را در سكوت كامل شنیدیم و وقتی تمام شد و دقایقی چند گذشت شجریان با همان شیوه، اما شیرین تر و دلنشین تر، آیاتی را به حفظ از قرآن مجید خواند، در حالی كه حركت ها، سكون ها، تجوید و تحریرهایش به اندازه ای زیبا و حیرت آور بود كه تنها می توانم بگویم : بی نظیر!

كنسرت شجریان و گروه لطفی باشكوه بسیار و استقبال فراوان برگزار شد كه شرح آن فرصتی دیگر می طلبد. اما شبی دیگر كه شجریان همراه گروه پایور كنسرت "شب نیشابور" را بر مزار خیام در هوای آزاد اجرا كردند جمعیتی مشتاق و هنردوست بر روی زمین، سكوها، پله ها و نیمكت ها نشسته بودند. استاد فرامرز پایور بر روی دوازده رباعی خیام، در گوشه های مختلف ابوعطا كه هریك با درآمدی زیبا آغاز می شد آهنگی تنظیم كرده بود. معمولا نوارهایی كه به بازار یا ترانه هایی كه از رادیو پخش می شوند ساعت ها در استودیو های ضبط برای تهیه آن زحمت می كشند و بعضی قسمت های آن چند بار تكرار میشوند تا بهترین حالت ممكن بدست آید. گاه در میان ضبط لحظه ای پیش می آید كه خواننده ناگزیر است صدای خود را صاف كند یا به علت سرفه قسمتی از آنچه ضبط شده ناچار باید تجدید شود. شجریان در "شب نیشابور" رباعیات خیام را از حفظ، هر كدام درجای خود و در گوشه ی خود با بهترین حالت و خوش ترین صدا، بدون كمترین وقفه، بدون كمترین سرفه یا صاف كردن صدا همه چیز را درست و كاملا در جای خود خواند. ما همه نفس هایمان را در سینه حبس كرده بودیم و دل هایمان می تپید كه مبادا كمترین لغزشی یا اشكالی مثلا در فراموش كردن یك مصرع، حتی یك كلمه، مشكلی در برنامه پیش بیاورد. ولی او با قدرتی فوق العاده و تسلطی بی مانند از عهده برآمد. می پنداشتی آنچه می خواند در نهانخانه ی سینه و گلویش صاف و صیقلی، شسته و رفته، گرم و شیرین، پیشاپیش ضبط و ادیت شده و پخش می شود.

این همه صرفا به دلیل علاقه و عشق بی اندازه ی او به اصالت كارش بود و همچنین مدیون اخلاق و رفتارش كه هرگز لب به سیگار نزده و هیچ یك از آلودگی هایی كه متاسفانه بعضی اهل هنر دارند ندارد. شجریان برای حفظ صدا و تندرستی اش غالبا به كوه می رود و در هوای پاك كوهستان صدای بلندش را از ژرفای دره به بالای ابرها می فرستد. او بدون تردید یكی از تندرست ترین و پاك ترین هنرمندان این سرزمین است.

هنگامی كه استاد نورعلی خان برومند درگذشت، شجریان در مراسم خاكسپاری اش با اشك و بغض كامل چند بیت از غزل سعدی -«بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران»- را خواند كه نوارش موجود است. صدای او در این سوگواری به اندازه ای حزن انگیز است و از صمیم قلب برخاسته كه بی اختیار شنونده را به گریه وا می دارد. بعد از آن برای شادروانان بنان و قوامی و دیگران نیز با ارادت و احترام كامل ابراز احساس و ادای احترام كرد.

صاحب نظر و آواز شناس گرامی دكتر حسین عمومی – قاضی دادگستری- كه احاطه كاملی به جزئیات زیر وبم ها و تحریرها در همه ی گوشه ها و مایه ها و دستگاه ها دارند و سبك همه ی خوانندگان و مكتب آنان را می دانند و شجریان نیز یكی از معتقدان ایشان است و از محضرشان فیض می برد و به راهنمایی هایشان دل می سپارد عقیده دارند كه : «شجریان به خاطر وسعت اطلاعات و معلومات آوازی و شناخت كامل موسیقی و صدای بسیار خوب و حنجره ی بسیار مناسب، بدون هیچ تردید، بزرگ ترین خواننده ای است كه ایران تا كنون به خود دیده است. »

شجریان اینك در اوج محبوبیت است و سالن های سه هزار نفری برای او بسیار كوچك اند. او باید در استادیوم های پنجاه و صد هزار نفری بخواند تا بتواند پاسخی به این همه ندای محبت كه از سوی هواخواهانش نثارش می شود بدهد. او علاوه بر كار موسیقی و آواز به چندین هنر دیگر آراسته است. در اتاقی بزرگ چندین قناری و مرغ عشق دارد و به اصطلاح پرنده پروری می كند و آوازش را با آواز قناری ها می آمیزد كه داد و ستدی بسیار دلنشین است. شجریان سنتور نیز می سازد و برای تهیه ی چوب مخصوص سنتور كه باید با شرایط خاص به عمل آید تا اعماق روستاهای اصفهان می رود. حوصله و علاقه اش واقعا استثنایی ست. سالهاست به گلبازی مشغول است و انواع گلهایی كه پرورش می دهد نمونه اند در صدها نوع و رنگ. او برای تربیت گل و كسب اطلاع دائمی از این هنر با بسیاری از گل پروران و باغبانان آشنا شده و ارتباط برقرار كرده است. بیشترین رهاورد او از خارج، نشاء و تخم گل است.

شجریان استاد خوشنویسی نیز هست و خطش هم چون آوازش شیرین و خوش است. او می تواند عینا مانند بیشتر خوانندگان بخواند. یكبار آواز دیلمان را – كه بنان خوانده است- درست با آهنگ و صدای حالت بنان خواند، طوری كه اگر نگاهش نمی كردی می پنداشتی بنان است كه می خواند!

نوشته شده توسط داریوش در جمعه 5 خرداد 1385 و ساعت 12:05 ب.ظ

ویرایش شده در - و ساعت -

() نظر

سه شنبه 5 اردیبهشت 1385

[عمومی , ]

نامه پیمان پیران به علی افشاری
آقاى افشارى ـ چند روزى بیشتر نیست كه از زندان آزاد شدهام و در این مدت اخبار و حوادث دو سالى كه از آنها دور بودم را مرور میكردم در بین تمامى این اخبار خصوصاً وقایع دانشجویی، مسئله رفتن تو به خارج از ایران و كنگرة آمریكا كه نصفه و نیمه خبرش به داخل زندان هم رسیده بود، جلب توجه میكرد. همینطور گفته هایى در هم و برهم در مورد وضعیت منطقه و چنگ اندازیهاى آمریكا به خاورمیانه نمود بیشترى داشت. در این چند روز نوشتههاى زیادى هم در این باره به دستم رسید. اما وفور پرداختن به مسائلى این چنین خصوصاً در رابطه با عملكرد تو به عنوان یكى از فعالین سابق دانشجویى را نمیتوان به عذر ,بى اهمیت, بودن از نظر دور داشت به همین خاطر من نیز به نوبة خود دست به قلم بردم و این چند سطر را برایت نوشتم، واقعیت این است: سال هشتاد آن زمانى كه در برابر دوربینهاى تلوزیون ظاهر شدى و به شكلى باور نكردنى مطالبى دربارة حمایت نیروهاى خارجى از برخى حركتهاى دانشجویى! ایران به زبان آوردی، من كه شنوندة آن حرفها بودم از نفرت به كسانى كه یك زندانى سیاسى را وادار به اعترافات دروغین و تخریب حركتهاى اصیل دانشجویى میكنند، لبریز بودم. اما اكنون پس از گذشت چند سال، عملكرد خود تو، مرا و بسیارى دیگر را واداشته است كه به عقب برگردیم و آن گفته ها را از نو، با تأملى بیشتر مرور كنیم و به حرفهایى كه آنروز به زبان میآوردى جدى تر فكر كنیم، زیرا از قدیم گفته اند آدمها با حرف خود ممكن است دروغ بگویند ولى با عمل خود نمیتوانند دروغ بگویند و من با آن كه هنوز امیدوارم گفته هاى آن روز صحت نداشته باشد، اما همچنان اعتقاد دارم این عملكرد آدمهاست كه بهتر از حرفهایشان نشان میدهد ماهیت واقعیشان چیست. البته من تو را آدمى نمیدانم كه در راه خلاف مصالح مردم خود قدم بردارد، بنابراین رفتن تو به كنگرة آمریكا و صحبت بر سر مسائل داخلى ایران را ناشى از غفلت و ناآگاهى میدانم. اما بدیهى است بسیارى از آنها كه طى این روزها سعى كردهاند این رویكرد را توجیه كنند ، قبح آن را بزدایند و آن را در نظر افكار عمومى جا بیاندازند، به اندازه تو پاك و ناآگاه نیستند و كارنامة پرمایة آنها در نظر مردم آشكار است.
سى و اندى سال پیش در همین جامعه اى كه امروز، مشتى قدرت طلب مذهبى آنرا به آستانة سقوط كشانیده اند و هر روز آن را با خطر و بحران تازهاى روبرو میسازند، اتومبیل حامل نیكسون رئیس جمهور آمریكا و شاه و كاروان امنیتى آنها در اتوبان پارك وى در مجاورت كوى دانشگاه تهران مورد حمله دانشجویان دانشگاه تهران قرار میگرفت و متوقف میشد و این ماجرا مانند بمبى در دنیاى آن روز صدا میكرد و الهام بخش دیگر حركتهاى دموكراتیك جهان بود. اما امروز توهم و انفعال ، كار را به جایى رسانیده كه نمایندگان سابق دانشجویان ایرانى! آشكارا به پابوسى نمایندگان سیاسى سرمایهدارى در كنگرة آمریكا میروند.
ضرورتاً باید بگویم از مقایسه نمایندگان دانشجویى سه دهة پیش با برخى از آنها در جامعة امروز هر كسى ناخواسته از خود میپرسد ما را چه شده است؟! دورهاى كه فضاى غالب در دانشگاهها فضاى عدالت طلبى و آرمان خواهى و اتكاء به نیروى خود و خوش بینى نسبت به آیندة مبارزه بود، دورهاى كه گروهها و احزاب دموكراتیك ، تشكیلات خود را كاملاً از بدنة دانشجویى كشور جذب میكردند و تكیه و تأكیدشان بر الگوهاى مبارزات مردمى و حركت از پائین، آن چنانكه در آمریكاى لاتین ، آفریقا و آسیاى جنوب شرقى جریان داشت، و دورهاى كه همان دانشجویان دسته ـ دسته با شعار نفى نظام طبقاتى و مبارزه با فواصل خونین فقر و ثروت در دادگاههاى نظامى و انقلاب در دهة 60 به جوخه هاى اعدام سپرده میشدند و به بقیه مردم درس مبارزه و مقاومت در برابر ظلم را میدادند، حالا به جاى همه آنان كسانى پا به میدان گذارده اند كه تحت تأثیر تبلیغات بچگانه امپریالیسم فرهنگى دو دهة گذشته، چشم اعتماد به كیاست قدرتهاى امپریالیستى دوخته اند و قویاً هم انتظار دارند بیگانه پا پیــش گذارده و مسـائل این مملكت را آن هم با قرصهاى خوراكى نفى خشونت (!) و كلاسهاى مضحك آموزش دموكراسى! و كیك 75 میلیون دلارى حل كنند. حقیقتاً با اینكه دو سال از زندگی ام را درون زندان گذرانده و در بین مردم نبودهام و با اتفاقاتى كه در چند وقت گذشته افتاده به نظرم میرسد حتى مردم عادى از جریانهاى عقیم به ظاهر روشنفكرى ـ دانشجویى جلوترند و همانطور كه حناى اصلاح طلبان داخلى در برابر آنها رنگى ندارد و به حكم تجربة گذشته و خرد جمعی اشان، به خیر هیچ بیگانهاى هم امید ندارند، راه رشد و تكاملشان را نه در همراهى با تندروان مذهبى جستجو میكنند و نه با لیبرالهاى ورشكستهاى كه آشكارا در پى دفاع از منافع یكى از دو طرف قدرت هستند. صحبت من با تو و دیگرانى كه این راه را برگزیدهاند ، این است كه بیائید و نتیجة حركات اخیر خود را در میان تودة عادى مردم پى جوئى كنید و در این روزگارى كه بلا از زمین و زمان بر سر این مملكت میبارد و عملاً با انحطاط تدریجى كلیت جامعه هم مواجه شده ایم همراه با همه نیروهاى مردمى دیگر علیه جنگ و بحران و بى عدالتى بایستیم. واضح است كه مردم ناگزیرند براى حفظ هر آنچه كه میتوان از نو ساخت، در برابر توطئه هاى مختلفى كه هر روز علیه آنها میشود عكس العمل نشان دهند و روشن است كه به تفكرى نو برخواسته از مبارزات خودجوش و دموكراتیك و بیدارى و مقاومت نیاز دارند. این مقاومت و آگاهى اجتماعى هر روز تحت تأثیر شرایط عینی، بیشتر و بیشتر رشد میكند. و اگر در چنین جامعه اى قرار بر دگرگونى وضع موجود باشد، این دگرگونى و تحول اجتماعى تنها از پائین و از بین همین مردم امكانپذیر است. ضرورت و تجربه تاریخى به وضوح گویاى این مسئله است كه هر تفكرى مبنى بر تغییر در سیاستهاى حاكم و جنبه هاى حیات اجتماعى بدون حضور و مشاركت مردم و یا قرار گرفتن در صف یكى از دو طرف قدرت داخلى و خارجى به معناى پشت كردن به منافع جمعى همین مردم زجر دیده است. جاى تو در میان همین مردم است و نه در صف پر زرق و برق دو سوى قدرت.
پیـمان پیـران
اول اردیبهشت 1385

نوشته شده توسط داریوش در سه شنبه 5 اردیبهشت 1385 و ساعت 07:04 ق.ظ

ویرایش شده در - و ساعت -

() نظر

چهارشنبه 30 فروردین 1385

[عمومی , ]

سال از خاموشی "ابوالقاسم لاهوتی" شاعر ملی و انقلابی ایران گذشت. لاهوتی كرمانشاهی بود. یعنی در آنجا بدنیا آمد و در مسكو چشم بر جهان فرو بست. زمانی كه خاموش شد 73 سال داشت. نه در ایران و یا تهران، بلكه در مسكو. آرزویش مرگ در وطن بود، اما این مسكن ابدی نیز از او دریغ شد. مردی كه یك گام تا تصرف تهران و اعلام جمهوری فاصله داشت و اگر به محاصره قزاق ها در نیآمده و نیروهایش شكست نخورده بودند اولین رئیس جمهور ایران بود.

زمانی وارد ژاندارمری شد كه این نیروی مرزدار ایران زیر نظر افسران سوئدی اداره می شد . او در گروه افسران انقلابی ژاندارمری جای گرفت و سپس به انقلاب مشروطه پیوست. " نشان ستارخان" را از انقلابیون گرفت و سپس رئیس ژاندارمری قم شد. در همین مقام به اتهام فعالیت های ماركسیستی و انقلابی دستگیر شد. از زندان گریخت و از راه كرمانشاه خود را به تركیه رساند. در آن سالها تركیه پناهگاه سیاسیون آزادیخواه ایران بود.

با شروع شدن جنگ جهانی اول ،" لاهوتی" بار دیگر به كرمانشاه بازگشت. به كرمانشاه كه حمله شد او بار دیگر ناچار به جلای وطن شد. پس از جنگ بار دیگر به ایران بازگشت و این بار رئیس ژاندارمری تبریز شد! چند ماه پس از كودتای" سید ضیاء- رضاخان" لاهوتی یك قیام انقلابی را در پایتخت انقلاب مشروطه سازمان داد و از شرفخانه وارد تبریزشد و سپس حركت به سمت تهران را آغاز كرد، تا بساط سلطنت و خودكامگی را یكبار و برای همیشه برچیند. همان كاری كه انقلاب مشروطه نتوانست انجام دهد. با حمله قزاق ها این قیام به خون كشیده شد و لاهوتی این بار به قفقاز مهاجرت كرد و بعدها نیز به نخجوان و تاجیكستان رفت و هرگز به ایران بازنگشت ." لاهوتی" پس از رفتن به شوروی ، مدتی مامور عملیات نظامی در مرزهای چین و شوروی و مدتی عضو كنگره مبارزه بر ضد فاشیسم بود . در سال 1947 رئیس آكادمی علوم تاجیكستان و تئاتر بزرگ در اماتیك تاجیكستان در شهر خجند شد . مدتی نیز رئیس تشریفات اتحاد شوروی و مدتی نیز استاد دانشكده شرق شناسی و آموزگار زبان فارسی در دانشگاه مسكو. برای مدتی نیز وزیر فرهنگ تاجیكستان.

بسیاری فراموش كرده اند و بسیارتر نمی دانند او سرود انترناسیونال با شیواترین لغات به به فارسی برگرداند و هنوز همین برگردان را می خوانند.

سال 1344 دیوان لاهوتی جلد چرمی لاهوتی از مسكو به تهران آورده شد. رنگش جلد این دیوان زرشكی بود و اوراق آن به نازگی زر.

"پایداری و استقامت میخ

سزد، ارعبرت بشر گردد

هر چه با پنك بر سرش كوبند

پایداریش بیشتر گردد"

شجریان كه "همت كنید ای دوستان " را كه خواند، دریغ كه مطبوعات همت كنند و بنویسند این شعر از لاهوتی است.

عاشقانه های او، كم اعتبار تر از شعرهای انقلابی اش نیست:

شنیدستم غمم را میخوری این هم غم دیگر

دلت بر ماتمم می سوزد، این هم ماتم دیگر"

آنها كه شعر لاهوتی را، اسیر سیاست می دانند و طبع روان او را جستجو نمی كنند، باید این بیت لاهوتی را هرگز از خاطر نبرند:

"نشد یك لحظه از یادت جدا دل

زهی دل، آفرین دل، مرحبا دل"

این شاهد رقص آهنگ را هم از میان اشعار لطیف و عاشقانه لاهوتی بخوانید:

صد ره در انتظارت، تا پشت در دویدم

پایم زكار افتاد، آنگه به سر دویدم

صد ره سرم بدر خورد، چون وقت وعده ی تو

هر قدر كه دیرتر شد، من تند تر دویدم

در فكر گفتگویت، از خواب و خور گذشتم

در انتظار رویت، شب تا سحر دویدم

شب رفت و پیش چشمم، دنیا سیاه گردید

خورشید من نیامد، من بی ثمر دویدم

شاید دل تو می سوخت، بهتر ندید چشمت

چون با لبان خشك و چشمان تر دویدم

لاهوتی كلام و لغات مردم را وارد شعر كرد. او كه یكی از درخشان ترین چهره های شعر انقلابی ایران است به زبان های فرانسه و تركی تسلط داشت و شاید بتوان او را بدعت گذار شعر جدید ایران(شعرنو) دانست. كاری كه بعدها نیما هم در مضمون و هم در قالب آن را كامل كرد.

لاهوتی درکجا خفته است؟

اطلاعات زیر نیز توسط یکی از خوانندگان پیک نت برای تدقیق محل خاکسپاری لاهوتی دراختیار ما قرار گرفته که منتشر می کنیم:

لاهوتی پس از خاموشی ابدی، به گورستان مشاهیر اتحاد شوروی که محل خاکسپاری دانشمندان و چهره های تاریخی ملل بود منتقل و به خاک سپرده شد. شاید هنوز در آرشیو شخصی خویش عکسی از سنگ مزار او داشته باشم که در صورت پیدا کردن برایتان می فرستم. در همین گورستان "خروشچف" نیز به خاک سپرده شده است. عکس محل دفن او را هم دارم که سعی می کنم برایتان بفرستم. این گورستان در بخش جنوب غربی مسکو قرار دارد و دورتا دور آن دیواری قرمز رنگ کشیده شده و یکی از دیدنی های توریستی مسکوست.

شعر میهنی

یکی دیگر از خوانندگان پیک نت نیز صبح امروز متن کامل شعر "همت کنید ای دوستان" را که شجریان خوانده برای ما ارسال داشت، که آن را هم در ادامه می آوریم:

همت کنید!

همت کنید ای دوستان

دشمن به میدان آمده

با حرص خرس گرسنه

با مکر شیطان آمده

آمد به قصد جان ما

بر ضد فرزندان ما

این سگ برای نان ما

نزدیک انبان آمده

هاراست، هار این بیشرف

شمشیر هم دارد به کف

یکصف شویم از هر طرف

جلاد انسان آمده

یکسر شده او را زنیم

شمشیر او را بشکنیم

پامال و نابودش کنیم

کو دشمن جان آمده

نوشته شده توسط داریوش در چهارشنبه 30 فروردین 1385 و ساعت 07:04 ق.ظ

ویرایش شده در - و ساعت -

() نظر

چهارشنبه 30 فروردین 1385

[عمومی , ]

برای تو و خویش
چشمانی آرزو می كنم
كه چراغ ها و نشانه ها را
در ظلمات مان
ببیند
گوشی
كه صداها و شناسه ها را
در بیهوشی مان بشنود

برای تو و خویش، روحی
كه این همه را
در خود گیرد و بپذیرد

وزبانی
كه در صداقت خود
ما را از خاموشی خویش
بیرون كشد
و بگذارد
از آن چیزها كه در بندمان كشیده است
سخن بگوئیم.

دلتنگی های آدمی را
باد ترانه ای می خواند،
رویائش را
آسمان پر ستاره نادیده می گیرد،
و هر دانۀ برفی
به اشكی نریخته می ماند.

سكوت
سرشار از سخنان ناگفته است
از حركات ناكرده
اعتراف به عشقهای نهان
و شگفتی های بر زبان نیامده.
در این سكوت
حقیقت ما نهفته است
حقیقت تو
و من
گاه
آنچه ما را به حقیقت می رساند
خود از آن عاری است.

زیرا
تنها حقیقت است
كه رهایی می بخشد.

از بختیاری ماست
شاید
كه آنچه می خواهیم،
یا به دست نمی آید
یا از دست می گریزد.

می خواهم آب شوم
در گستره افق
آنجا كه دریا به آخر می رسد
و آسمان آغاز می شود

می خواهم با هر آنچه مرا در بر گرفته یكی شوم.

حس می كنم و می دانم
دست می سایم و می ترسم
باور می كنم و امیدوارم
كه هیج چیز با آن به عناد برنخیزد

می خواهم آب شوم
در گسترۀ افق
آنجا كه دریا به آخر می رسد
و آسمان آغاز می شود.

چند بار امید بستی و دام برنهادی
تا دستی یاری دهنده
كلامی مهرآمیز
نوازشی
یا گوشی شنوا
به چنگ آری؟

چند بار
دامت را تهی یافتی؟

از پای منشین
آماده شو كه دیگر بار و دیگر بار
دام باز گستری!

پنجه در افكنده ایم
با دست های مان
به جای رها شدن.

سنگین سنگین بر دوش می كشیم
بار دیگران را
به جای همراهی كردن شان.

عشق ما
نیازمند رهائی است
نه تصاحب.

در راه خویش
ایثار باید
نه انجام وظیفه.

سپیده دمان
از پس شبی دراز
در جان خویش
آواز خروسی می شنوم
از دور دست، و با سومین بانگش
در می یابم
كه رسوا شده ام
زخم زننده
مقاومت ناپذیر
شگفت انگیز و پر راز و رمز است
آفرینش و
همه آن چیزها
كه «شدن» را
امكان می دهد.
هر مرگ
اشارتی است
به حیاتی دیگر.

این همه پیچ
این همه گذر
این همه چراغ
این همه علامت

و همچنان استواری به وفادار ماندن
به راهم
خودم
هدفم
و به تو
وفائی كه مرا
و ترا
به سوی هدف
راه می نماید.

جویای راه خویش باش
از این سان كه منم

در تكاپوی انسان شدن

در میان راه
دیدار می كنیم
حقیقت را
آزادی را
خود را

در میان راه
می بالد و به بار می نشیند
دوستی ئی
كه توان مان می دهد
تا برای دیگران
مأمنی باشیم و
یاوری

این است راه ما
تو
و من
در وجود هر كس
رازی بزرگ نهان است
داستانی
راهی
بیراهه ئی

طرح افكندن این راز
راز من و راز تو
راز زندگی
پاداش بزرگ تلاشی پر حاصل است.

بسیار وقت ها
با یكدیگر از غم و شادی خویش سخن ساز می كنیم

اما در همه چیزی رازی نیست
گاه به سخن گفتن از زخم ها نیازی نیست

سكوتِ ملال ها
از راز ما
سخن تواند گفت.

به تو نگاه می كنم
و می دانم
تو تنها نیازمند یكی نگاهی
تا به تو دل دهد
آسوده خاطرت كند
بگشایدت
تا به در آئی.

من پا پس می كشم
و در نیم گشوده
به روی تو
بسته می شود.

پیش از آن كه به تنهائی خود پناه برم
از دیگران
شكوه آغاز می كنم
فریاد می كشم
كه تركم گفته اند

چرا از خود نمی پرسم
كسی را دارم
كه احساسم را
اندیشه و رویایم را
زندگیم را
با او قسمت كنم؟

آغاز جدا سری
شاید
از دیگران نبود.
حلقه های مداوم
پیاپی
تا دور دست
تصمیم درست صادقانه.

با خود وفادار می مانم آیا
یا راهی سهل تر
اختیار می كنم؟

بی اعتمادی
دری است،
خودستائی و بیم
چفت و بست غرور است،
و تهیدستی
دیوار است و لولاست
زندانی را كه در آن
محبوس رای خویشیم
دلتنگی مان را برای آزادی و دلخواه دیگران بودن
از رخنه هایش
تنفس می كنیم

تو و من
توان آن را یافتیم
كه برگشائیم
كه خود را بگشایم.

بر آنچه دلخواه من است
حمله نمی برم
خود را به تمامی بر آن می افكنم

اگر برآنم
تا دیگر بار و دیگر بار
بر پای بتوانم خاست
راهی به جز اینم نیست.

توان صبر كردن
برای رودر روئی با آنچه باید روی دهد
برای مواجهه با آنچه روی می دهد.

شكیبیدن
گشاد بودن
تحمل كردن
آزاد بودن.

چندان كه به شكوه در می آئیم
از سرمای پیرامون خویش
از ظلمت
و از كمبود نوری گرمی بخش
چون همیشه
بر می بندیم
دریچه كلبه مان را
روح مان را.

اگر می خواهی نگهم داری
دوست من
از دستم می دهی

اگر می خواهی همراهیم كنی
دوست من
تا انسان آزادی باشم،
میان ما
همبستگی ئی از آن گونه می روید
كه زندگی ما هر دو تن را
غرق در شكوفه می كند.

من آموخته ام
به خود گوش فرا دهم
و صدائی
بشنوم
كه با من می گوید
«این لحظه» مرا چه هدیه خواهد داد

نیاموخته ام
گوش فرا دادن
به صدائی را
كه با من در سخن است
و بی وقفه می پرسد
من بدین «لحظه» چه هدیه خواهم داد.

شبنم و
برگ ها یخ زده است
و آرزوهای من نیز.

ابرهای برفزا بر آسمان در هم می پیچید
باد می وزد
و توفان در می رسد
زخم های من
می فسرد
یخ آب می شود
در روح من
در اندیشه هایم

بهار حضور تو است
بودن تو است

كسی می گوید«آری»
به تولد من
به زندگیم
به بودنم
ضعفم
ناتوانیم
مرگم
كسی می گوید«آری»
به من
به تو
و از انتظار طولانی
شنیدن پاسخ من
شنیدن پاسخ تو
خسته نمی شود

پرواز اعتماد را
با یكدیگر تجربه كنیم
وگرنه می شكنیم
بال های
دوستی مان را.

با در افكندن خود
به دره
شاید
سرانجام
به شناسائی خود
توفیق یابی

زیر پایم
زمین از سمضریر اسبان می لرزد
چهار نعل می گذرند
اسبان
وحشی گسیخته افسار، وحشت زده
به پیش می گریزند
در یالهاشان گره می خورد
آرزوهایم
دوشادوش شان می گریزد
خواست هایم
هوا سرشار از بوی اسب است و
غم و
اندكی غبطه.

در افق
نقطه های سباه كوچكی می رقصد
و زمینی كه برآن ایستاده ام
دیگر باره آرام یافته است.
پنداری رویایی بود آن همه
رویای آزادی
یا
احساس حبس و بند.
در سكوت
با یكدیگر پیوند داشتن،
همدلی صادقانه
وفاداری ریشه دار.

اعتماد كن!
از تنهایی
مگریز
به تنهایی
مگریز
گهگاه
آن را بجوی و
تحمل كن
و به آرامش خاطر
مجالی ده!
یكدیگر را می آزاریم
بی آن كه بخواهیم
شاید بهتر آن باشد
كه دست به دست یكدیگر دهیم
بی سخنی

دستی كه گشاده است
می بَرد
می آورد،
رهنمونت می شود
به خانه ئی
كه نور دلچسبش
گرمی بخش است.

شاملو

نوشته شده توسط داریوش در چهارشنبه 30 فروردین 1385 و ساعت 07:04 ق.ظ

ویرایش شده در - و ساعت -

() نظر

شنبه 26 فروردین 1385

[عمومی , ]

روایتِ سنگ قبر شاعر
رضا براهنی ــ تورنتو
خبر تخریب سنگ مزار شاملو، خبر ترسی است مخفی از صاحب مزار، از كسی كه آن زیر آرمیده؛ و نیز خبر غبطه بردن زنده بر مرده است. غبطه بر این كه این روزهای پلید معاصر بگذرند و با آن ها استخوان های صاحبان قدرت جمله آرد شود، و آن صدا بماند و بخواند؛ هنوز خوانده شود؛ هنوز بخوانندش.
گیرم از سوزش رشك خاكستر آن آرامگاه را به چهار گوشه ی كره ی خاكی پاشیدی؛ گیرم استخوان ها را تاخت زدی و به ثمن بخس فروختی. راز این نكته را بگو كه چرا او می ماند، به رغم آن كه از خود قدرتی ندارد؛ و تو می میری، به رغم آن كه قدرت سراسر یك ملك به هزار حیله و خدعه به زیر پای تو مانده است.
قانون تو چیزی ست؛ قانون او چیزی دیگر. شما دو تا بر دو زمین متفاوت گام می زنید. دو آسمان متفاوت بر شما نظارت دارند. كسی كه در تاریكی با كلنگ می آید، با كسی كه در روشنایی با قلم می آید، فرزندان قلمرو واحد نیستند. یكی پنجره ها را می بندد، شاخه ها را می شكند، جهان را تاریك می خواهد. دیگری آن زن را به كنار پنجره می خواند، آسمان را از برابر چهره و موهای آزاد او عبور می دهد و دشت های خنك را در برابر باران ها می گستراند. جان شاعر در جایی دیگر است، و نه در نامی كه تو با كلنگ به جان آن افتاده باشی. اگر در هر دقیقه هزار بار بمیرد، باز هم باقی است، در هر ثانیه و هر دقیقه؛ و نه حتی همیشه در قلب مردم عامی، كه ممكن است ندانسته تن به تخریب سنگ قبر شاعر در داده باشند. ترازو به دستانی هستند كه از راه می رسند، پیاپی از راه می رسند تا سرشت روانی را سبك سنگین كنند كه هستی اش را ایثار زبان می كند، حتی از پس مرگ، كه شاعر اگر شاعر است، روان و زبانش به حس مرگ آلوده نیست. و وای بر شما كه چنان خواهید سوخت كه انگار هرگز نبوده اید.
حتی اگر ما در روز روشن گرد هم آییم تا نگذاریم شما سنگ قبر را تاراج كنید، باز هم كفتاران شما تاریكی ذهن خود را دارند، و ظلمت شب، شب گورستان را؛ و در تاریكی جهان هر كاری از دست شما برمی آید. كابوس آن تاریكی تا ابد با ماست. اما آنچه از شما برنمی آید، پذیرفتن این حقیقت روشن تر از روز است كه به معیارهای آن فرزندان شما در آینده دست خواهند یافت و نفرین تان خواهند كرد كه شما در زمان خود رخصت آن را ندادید كه جرعه ای آب گوارا از گلوی شاعر و همگنانش پایین رود. می توانستید از زنده ی شاعر لذت ببرید. لایقش نبودید. و چه انتقامی شاعر از شما گرفته است. در زمان حیاتش جرأت نكردید دست به سویش دراز كنید، حال به ناخن تیشه چهره ی مزارش می خراشید. چه پوزخندی از پس مرگ نثار ریشتان می كند. شما تنها جرأت آن را دارید كه ترس خود را نشان دهید. پس بشتابید خاك تنش را غربال كنید. نه باكی هست، نه غبنی. هر ذره اش چشم كودكان شما را به شقاوت شما خواهد گشود. یقین برخاسته از شعر است كه چشم كور را به سوی نور می چرخاند. بیمارستانی به وسعت یك كشور خواسته اید ـ شاعر به تیمار كردن روان جهان برخاسته است. اگر تو از خرد و جستجوی بیزاری/ نه مردمی و ز تو ما به جمله بیزاریم*
حقارت را ببین كه در عصری كه یك عربده جوی جهانی به كشتن خلایق برخاسته، چاقودار محلی به نیش دندان نوچه اش نام احمد شاملو را از یك سنگ می كند. غبطه خوردن زنده بر مرده را ببین. مرده این را پیشاپیش دیده بود. زنده حالا هم نمی بیند. صدای شاعر از زیر خاك و از پس قرون، به صدای شاملو به گوش می رسد:
آب و هوای فارس عجب سفله پرور است
كو همرهی كه خیمه از این خاك بركنم
حیف است بلبلی چو من اكنون در این قفس
با این لسان عذب كه خامش چو سوسنم **
تورنتو ــ هشتم اپریل 2006

نوشته شده توسط داریوش در شنبه 26 فروردین 1385 و ساعت 06:04 ق.ظ

ویرایش شده در - و ساعت -

() نظر

شنبه 26 فروردین 1385

[عمومی , ]

نوشته شده توسط داریوش در شنبه 26 فروردین 1385 و ساعت 06:04 ق.ظ

ویرایش شده در - و ساعت -

() نظر

سه شنبه 22 فروردین 1385

[عمومی , ]

«نامه‌های سیمین دانشور و جلال آل‌احمد به یكدیگر» منتشر می‌شوند.

به گزارش خبرنگار خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، جلد نخست این مجموعه، نامه‌های سیمین دانشور به همسرش - جلال آل‌احمد - (در مسافرت آمریكا در فاصله‌ی سال‌های 133 تا 1332) و جلد دوم، نامه‌های جلال به سیمین (در فاصله شهریور 1331 تا خرداد 1332) بود كه جلد سوم، نامه‌های هر دو این نویسنده‌ها به‌هم را شامل می‌شود.

ناشر این مجموعه با گردآوری مسعود جعفری، انتشارات نیلوفر است كه البته مدیر این انتشارات گفت معلوم نیست كه جلد سوم نامه‌ها به نمایشگاه كتاب امسال برسد.

دانشور نیز گفت كه این جلد، چهره‌ی واقعی جلال آل‌احمد را نشان می‌دهد.

اما جلد سوم سه‌گانه‌ی سیمین دانشور با عنوان «كوه سرگردان» به نمایشگاه كتاب تهران نمی‌رسد.

«جزیره‌ی سرگردانی» (چاپ سوم) و «ساربان سرگردان» (با تیراژ 88 هزارتایی در چاپ اول) از این سه‌گانه، توسط انتشارات خوارزمی به‌چاپ رسیده‌اند.

«آتش خاموش»، «شهری چون بهشت»، «سووشون»، «به ‌كی سلام كنم» و «از پرنده‌های مهاجر بپرس»، از جمله آثار این بانوی داستان‌نویس 85 ساله هستند.

نوشته شده توسط داریوش در سه شنبه 22 فروردین 1385 و ساعت 10:04 ق.ظ

ویرایش شده در - و ساعت -

() نظر

سه شنبه 22 فروردین 1385

[عمومی , ]

م.آزاد شاعرى از عصر زرین شعر، مجید نفیسی، شرق

به یاد محمود مشرف آزاد تهرانى

خلاصه مقاله
1- نخستین مشخصه شعر م.آزاد را سبك «تغزلى» یا به عبارت روشن تر «زمزمه گر» او مى دانم به این معنا كه شعر او را مى توان زیر لب خواند یا به آواز درآورد. بیهوده نیست كه برخى از شعرهاى او را محمدرضا شجریان و دیگران به آواز خوانده اند.
۲- م. آزاد یكى از شاعران برجسته عصر زرین شعر ما بود. او حتى پیش از آن كه دو مجموعه «قصیده بلند باد» و «بهارزایى آهو» را منتشر كند، شاعرى صاحب سبك شمرده مى شد و از طریق چاپ شعرهایش در مجله «آرش» بر شعر ما تاثیرى محسوس داشت. من او را هرگز ندیدم اما به دلیل ارادتى كه شاعر راهنمایم محمد حقوقى به او داشت حضورش را به خوبى حس مى كردم.

امروز شعر نو در داخل ایران عصر مفرغى خود را مى گذراند. پس از غلبه سبك «مهمل» یا «معناگریز» سكه شعر از اعتبار افتاده و كمتر كسى به خواندن صفحات شعر مجلات رغبت نشان مى دهد. چهل سال پیش چنین نبود و شعر نو با انتشار مجموعه هایى چون «تولدى دیگر»، «آیدا در آئینه»، «از این اوستا»، «حجم سبز» و «دریایى ها» اعتبارى بى سابقه یافته بود و در میان قشر كتابخوان بازارى گرم داشت. در واقع دهه چهل را باید عصر زرین شعر امروز شمرد. آغازگر این عصر، نیما یوشیج، خود دو سال پیش از شروع این دوره در گذشته بود. ولى تنها طى این دهه بود كه شعرهاى او به صورتى شایسته منتشر شد و به همت سیروس طاهباز به تدریج در دسترس علاقه مندان قرار گرفت. در این عصر، شاعران نامیرا مى نمودند. از چشمه گواراى عشق آب مى خوردند و از بلوط كهن دانش شرق و غرب دانه مى چیدند. فروغ كه در میانه این دهه در اوج آفرینندگى اش درگذشت، از مرگ ادبى رهایى یافت و در عصر زرین شعر جاودانه شد اما شاعران دیگر كه پس از او باقى ماندند، از دهه پنجاه به عصر آهنى شعر ما واردشدند. در این عصر، سیاست بر شعر غلبه یافت و شیوه برخورد با قدرت سیاسى معیار اصلى سنجش شعر قرار گرفت. پرومته اى كه پایان عصر زرین را اعلام كرد خسرو گلسرخى بود كه آتش شعر را به شعر آتش مبدل كرد و خشم خدایان را برانگیخت. دوره آرامش نسبى عصر زرین پایان یافت و شاعران دو دسته شدند: آنها كه به آتش پیوستند و در آن سوختند و آنها كه جذب قدرت شدند یا به خاموشى گراییدند. من كه خود خردسال ترین شاعر عصر زرین بودم در دهه پنجاه به دسته اول پیوستم و سرودن شعر را تا تحقق آزادى به تعویق افكندم و تنها با آغاز دهه شصت بود كه سوخته جان بار دیگر به زبان شعر دهان گشودم.
م. آزاد یكى از شاعران برجسته عصر زرین شعر ما بود. او حتى پیش از آن كه دو مجموعه «قصیده بلند باد» و «بهارزایى آهو» را منتشر كند، شاعرى صاحب سبك شمرده مى شد و از طریق چاپ شعرهایش در مجله «آرش» بر شعر ما تاثیرى محسوس داشت. من او را هرگز ندیدم اما به دلیل ارادتى كه شاعر راهنمایم محمد حقوقى به او داشت حضورش را به خوبى حس مى كردم و از چند و چون كارش به خوبى آگاه بودم. حقوقى، این مهربان مرد آرام طبع، ابتدا به م. امید نزدیك بود و به سبك روایى و زبان فخیم شعر او گرایش نشان مى داد اما دیرى نگذشت كه آگاهانه به سوى م.آزاد گام برداشت و از سبك زمزمه گر و تصویرگراى او الهام گرفت. اینك كه پس از مرگ م. آزاد دوباره نگاهى به گزینه كار او مى افكنم، درمى یابم كه شعرش عمیقاً در ذهنم ته نشین شده و هنوز پس از طى این همه سال به گوشم آشنا مى رسد و مرا با خود به سال هاى نوجوانى ام در اصفهان مى برد. وقتى كه سوار بر دوچرخه از كوچه شیخ یوسف خود را به خانه حقوقى مى رساندم و عمه اش «رباب خانم» در را بر من مى گشود و به اتاق چسبیده به هشتى راهنمایى مى كرد، حقوقى برایم از شعر «اندوه شیرین» م. آزاد سخن مى گفت و آن را نمونه برجسته اى از شعر ناب مى خواند. یا میان این شعر دوخطى م.آزاد - «براى گذشتن از رود/ رنگین كمانى باید بود» - و این خط زیبا از «مرثیه اى براى رباب» خود از زاویه ایجاز و تصویرگرایى، همانند مى دید:
«شب همیشه نى هاى استخوانى تو بر لب همیشه مرگ».
۱ _ شعر زمزمه گر
نخستین مشخصه شعر م.آزاد را سبك «تغزلى» یا به عبارت روشن تر «زمزمه گر» او مى دانم به این معنا كه شعر او را مى توان زیر لب خواند یا به آواز درآورد. بیهوده نیست كه برخى از شعرهاى او را محمدرضا شجریان و دیگران به آواز خوانده اند. علت این كه من اصطلاح «زمزمه گر» را به «تغزلى» ترجیح مى دهم آن است كه كلمه اخیر را همچنین مى توان به معناى «شعر عاشقانه» به كار برد و حال این كه شعرهاى م. آزاد بیشتر زمزمه هاى یك شاعر تنهاست مانند شعر «من بیم داشتم» كه با تصویرى از یك فرد تنها آغاز مى شود:
«مثل پرنده اى كه در او شور مردن است/
مثل شكوفه اى كه در او شور ریختن/
مثل همین پرنده ى خاموش كاغذى/
آنجا نشسته بود/
نگاهش پرنده وار/
و پشت او به باران»
البته زمزمه هاى او خالى از عاشقانگى نیست مثل شعر «گل باغ آشنایى»اش كه به آواز اجرا شده و در آن چنین از دورى و دلدار مى نالد:
«گل من پرنده اى باش و به باغ باد بگذر
مه من شكوفه اى باش و به دشت آب بنشین
گل باغ آشنایى، گل من كجا شكفتى
كه نه سرو مى شناسد
نه چمن سراغ دارد
نه كبوترى كه پیغام تو آورد به باغى»
البته در آثار شاعران سبك مشهور به «شعر میانه» چون توللى، نادرپور، مشیرى و نوپردازانى چون م. امید كه از غزل آغاز كردند مى توان به نمونه هاى این سبك تغزلى برخورد، با این تفاوت كه این شعرها در اساس براى خواندن به آواز سروده نشده و اگر آهنگسازى بخواهد آنها را براى آواز آماده كند باید در آنها دست ببرد: بیتى را مكرر كند یا از گنجاندن بیتى صرف نظر نماید. حال این كه شعرهاى تغزلى م. آزاد به طور طبیعى شكل زمزمه دارد و سراسر شعر از بندهاى بریده بریده اى تشكیل شده كه شاعر بى گمان در حین سرودن آنها را با خود زمزمه كرده و چون ترانه با تصنیفى بدان ها گوش مى داده است.
شعر م. آزاد برخلاف بسیارى از شعرهاى م. امید روایى نیست، به این معنا كه به حكایت جزئیات داستانى نمى پردازد بلكه در لحظه تمام مى شود و محصول بى تابى آنى شاعر است. حتى در شعر «من بیم داشتم» كه به مردى پشت به پنجره نشسته اشاره مى شود كه به نظر مى رسد داستانى براى گفتن دارد باز هم شاعر از حد لحن خطابى و زمزمه فراتر نمى رود. حتى هنگامى كه شاعر از پرنده اى سخن مى گوید كه ۹ سال پیش در بساط دستفروشى خریده و چشمخانه هاى آن را تهى كرده است باز شعر بعدى تاریخى پیدا نمى كند.
آنچه خواننده با آن روبه رو مى شود نه یك روایت كه احساس آنى شاعر است كه نه فقط از پرنده كه از شكوفه، اتاق و حتى باران پشت پنجره ماهیتى «كاغذى» مى سازد. با وجود این در شعرم. آزاد به نمونه هاى شعر روایى هم مى توان برخورد، مانند شعر طنزآمیز «مباحثات» كه با این روایت آغاز مى شود:
پشت میز نشستیم/
سه تا بودیم/
میزهاى دیگر خالى بود./
ولى بند بعد بلافاصله به این صحنه بعدى خیالى مى دهد:
پشت میز آبى دریا/
سه تا ماهى/
با ماه بحث مى كردند./
نام این سه ماهى، آزادماهى، بهرام ماهى و سیروس ماهى ست كه شاید اشاره اى باشد به خود شاعر، بهرام اردبیلى و سیروس طاهباز.
سبك تغزلى شعر م.آزاد در عین حال كه به اثر او لطافت و توازن مى بخشد، آن را با دو عارضه نیز روبه رو مى كند: یكى بریده بریده بودن شعر و قطع ناگهانى آن كه شعر را به زمزمه اى ناتمام مبدل مى كند. گاهى شاعر مى كوشد با آوردن بندى در پایان شعر به این بریدگى انسجام بخشد. براى مثال در شعر «من بیم داشتم» كه قبلاً بندى از آن را نقل كردم، شاعر پس از این كه چند بار به كاغذى بودن چیزها اشاره مى كند در آخر سر مى كوشد كه با وارد كردن عنصر «موریانه ها» كه تا لحظه آخر خواننده از وجود آنها بى خبر است به بند هاى بریده بریده خود انسجام دهد:
«من بیم داشتم كه شبى/
موریانه ها/
بیداد كرده باشند.»
عارضه دوم عبارت پردازى است، زیرا م. آزاد مجبور است براى حفظ توازن در زمزمه هاى خود به حشو و آوردن واژه هاى اضافى تن دردهد. مثلاً توجه كنید به بند زیر از شعر «شك هاى شبانه»:
«اى شط برهنه، اى به سینه ى من/
گیسوى تو رودى از سریر بهار/
بر صخره ى سخت پرهیاهویى/
گیسوى تو باد را پریشان خواهد كرد!»
۲- شعر تصویر گر
دومین مشخصه شعر م. آزاد تصویر گرا بودن آن است. تصور مى كنم كه نخستین شماره مجله «آرش» مورخ ۱۳۴۰ بود كه بیانیه ایماژیستى ازرا پاوند تحت عنوان «چند نكن از یك تصویر گرا در شعر» چاپ شده بود كه در آن در تعریف «ایماژ» یا «تصویر» مى خوانیم: «تصویر نمودارگرهى شعورى احساسى است» و همچنین: «هر احساس را به صورت دقیق بیان كن.» و از آن مهم تر: «... در اینجا كلام تصویرى بر كلام احساسى پیشى مى گیرد.» شاید هیچ شاعرى آگاهانه تر از م. آزاد در آن سال ها، این اندرزها را در شعر خود به كار نبست. در شعر «آئینه ها تهى است» شاعر با آوردن این چند خط وضعیت سوداگران و خریداران را در شهر نشان مى دهد:
«در پشت شیشه ها/
كنسرو چیده اند و گل كاغذى/
از آب هاى كاشى دكان ها/
تصویر ماهیان قزل آلا را/
پاك كرده اند.»
در شعر «اندوه شیرین» به داستان غم انگیز فرهاد و شیرین اشاره مى شود و اگرچه به جز تكرار مضمون عشق خود آزارانه و دیگر آزارانه این دو شخصیت پیام دیگرى ندارد، اما در ارائه تصویر استاد است:
صداى تیشه آمد/
گفت شیرین/
(كنار ماهتابى ها به مهتاب)
روى آوردن به تصویر م .آزاد اجازه مى دهد كه به قول محمد حقوقى از «حرفى» شدن شعر بكاهد و شعر را به ایجاز و فشردگى كلام بكشاند. با این حال شعر تصویر گراى م.آزاد همیشه همراه پیامى است. مثلاً استفاده از «نیلوفر» در شعر م. آزاد یك درونمایه پایدار است كه بدون شك مضمونى عرفانى و بودایى دارد. در آن دوره «بازگشت به شرق مادر» یك گفتمان اصلى شمرده مى شد كه تاثیر آن را در «صداى پاى آب» سهراب سپهرى و «شرابخانه شرقى» محمد حقوقى به خوبى مى توان دید. از این گذشته در شعر هاى بلند م.آزاد مى توان به پیامى سیاسى برخورد. مثلاً در شعر «با من طلوع كن» اشاره به خسرو گلسرخى واضح است:
«هنگام انتحار/
هنگامه ى خزان است/
هنگام انتحار گل سرخ/
در كوچه هاى سنگى/
هنگامه ى طلوع شب از شب/
و رود را ببین/
كه چه هرزآبیست/
عشقى نمانده است و نمى دانى/
دیگر/
عشقى نمانده است.»
با این همه پیام اصلى م.آزاد را باید تنهایى و نومیدى دانست. بهترین نمونه آن شعر «من بیم داشتم» است كه پیشتر به آن اشاره كردیم. به بند اول شعر توجه كنید:
«مثل پرنده اى كه در او شور مردن است/
مثل شكوفه اى كه در او شور ریختن/
مثل همین پرنده ى خاموش كاغذى»
او در پرنده و شكوفه نه تنها مرگ و نابودى را مى بیند بلكه از آن بالاتر این واقعیت را به صورت «شور» و اشتیاقى آگاهانه تصویر مى كند. شاعر از پیش مى داند كه همه چیز «كاغذى» است و موریانه ها شبى همه چیز را جویده اند ولى فقط از آن بیم دارد كه این «یأس فلسفى» را به خود و دیگران ابراز كند.

م.آزاد یك شاعر شهرى است و با وجود این در شعرش عناصر طبیعى چون پرنده، شكوفه، باد، باران، رود، آتش، ماه، خورشید و نیلوفر به كرات دیده مى شود. اما نكته اینجا است كه این موجودات طبیعى هیچ یك جاندار و پویا نیستند و چون تصاویر در نقاشى اسلیمى، بى جان هستند و تنها ارزشى تمثیلى دارند. در نقاشى اسلیمى، مربع نشانه اى از چهار عنصر آب و خاك و باد و آتش است و دایره تمثیلى از بى نهایت بودن زمان. در شعرهاى م. آزاد نیز مانند نقاشان و خطاطان اسلامى پیش از هجوم مغول و نفوذ سبك چینى، عناصر طبیعى ارزشى نمادین دارند و كنش و واكنش میان آنها ذهنى و مجرد است نه عینى و مشخص. براى درك بهتر این موضوع، باید شعر او را با شعر طبیعت گراى نیما یوشیج مقایسه كرد. وقتى كه نیما از توكایى حرف مى زند كه بر تخته سنگى مرده و نقشى از او به جا مانده است، یا از سنگ پشتى كه در كنار رودخانه لمیده، یا خروسى كه از درون ده مى خواند یا سنگ چینى كه از اجاقى خرد به جا مانده است خواننده وجود آنها را حس مى كند و در ذهن، صحنه واقعى برخورد شاعر به آنها را ترسیم مى نماید. البته نیما، غالباً پس از ترسیم یك صحنه واقعى بلافاصله به یك خودنگرى دست مى زند و به آن موجود طبیعى بعدى درونى مى دهد. در نتیجه عناصر طبیعى در شعر نیما فقط ارزشى تمثیلى ندارد بلكه مانند هر برداشت دیگر حسى از عالم هستى، پذیراى تفسیرهاى گوناگون هستند: توكا فقط نشانه مرگ یا سنگ پشت فقط نشانه ایستادگى در عقیده یا اجاق خاموش تاویلى از رویاى بر باد رفته نیست. برعكس، طبیعت در دست م. آزاد به صورت ابزارى بى جان درمى آید كه در ذهن خواننده هیچ گونه صحنه واقعى یا احساسى مشخص را زنده نمى كنند. این كدام پرنده است كه در او شور مردن است یا این كدام كاكایى است كه مرده است؟ پرنده و شكوفه فقط عناصر ذهنى شاعر هستند كه شور او را به مرگ و نابودى نشان مى دهند و به همین دلیل تنها ارزشى فلسفى دارند.
۳- شعر صورتگر
شاعرى كه در عصر زرین شعر ما به صورتگرایى مشهور شد یدالله رویایى بود كه با سرودن «دریایى ها» امضاى شاعرانه خود را به ثبت رساند. توجه م. آزاد به موسیقى در شعر و قدرت او در تخیل و ایجازش در زبان از م.آزاد نه شاعرى صورتگرا كه سخن شناسى مسلط به شگردها و صورت هاى شعرى مى سازد.
این گرایش او را حتى در چگونگى تقطیع و شكل شعر روى كاغذ و نقطه گذارى مى توان مشاهده كرد. در كمتر شاعر دیگرى از این دوره است كه مى توان به استفاده از این همه ابرو و كمان و تیر خورد. او در واقع به صنعتگرى مى ماند كه هر جزء از شعر خود را به دقت انتخاب مى كند و ضربه قلم خود را حساب شده فرود مى آورد. ولى همین مهارت فنى او در عین حال چشم اسفندیار او هم هست. عبارت پردازى به خاطر رعایت موسیقى كلام و ترسیم اسلیمى و مرده عناصر طبیعى، پیامدهاى این ضعف هستند. اگر شعر او را با شعر فروغ و سهراب مقایسه كنیم درمى یابیم كه با وجود اینكه دو شاعر اخیر نیز به صورت شعر اهمیت مى دهند و موسیقى و تصویر در شعر آنها نقش مهمى دارد، در شعر آنها شورى خودانگیخته دیده مى شود كه در شعر م.آزاد جاى آن خالى است.منوچهر آتشى نیز چون م. آزاد شاعرى برجسته از دهه چهل بود كه موفق شد بیش از بیست سال پس از پایان آن دوره با انتشار مجموعه «وصف گل سورى» به تولدى دیگر دست یابد و به شعر خود جانى تازه دهد. م. آزاد متاسفانه پس از پایان این دوره نتوانست بر نمونه هاى زیباى شعر خود در این دوره اثرى تازه بیفزاید یا چون آتشى با پیش گرفتن راهى نو دستاوردى تازه بیافریند. با این همه تاثیر او را بر شاعران دیگر نمى توان نادیده گرفت و آنها هستند كه با توشه گرفتن از میراث او، راهش را ادامه مى دهند.۱
ژانویه ۲۰۰۶

نوشته شده توسط داریوش در سه شنبه 22 فروردین 1385 و ساعت 10:04 ق.ظ

ویرایش شده در - و ساعت -

() نظر

مطالب پیشین...

◊